Nedavno je u časopisu Nature objavljeno istraživanje sa jednom od do sada najdetaljnijih mapa otvorenih vlažnih staništa Evrope.
Kako pokazuje istraživanje, u Srbiji je od ukupne površine vlažnih staništa obuhvaćenih analizom, 75,7% svrstano među područja pod antropogenim pritiskom.
Veći udeo od Srbije zabeležen je samo u Bugarskoj, sa 78,8%, a zatim slede Mađarska sa 71,3% i Poljska sa 70,9%. Poređenja radi, na nivou svih 38 analiziranih evropskih zemalja, pod takvim pritiskom nalazi se oko 20% analizirane površine vlažnih staništa.
Milica Arsić, inženjer tehnologije u oblasti zaštite životne sredine
Važno je razumeti šta ove brojke zapravo znače. Istraživači nisu na terenu procenjivali ekološko stanje svakog pojedinačnog lokaliteta, već su kao pokazatelj ljudskog uticaja koristili odnos vlažnih staništa prema poljoprivrednim i urbanim površinama.
Staništa koja se preklapaju sa poljoprivrednim i urbanim površinama označena su kao najviše poremećena, ona udaljena do 150 metara kao srednje poremećena, a udaljenija od toga kao najmanje poremećena.
Zato rezultat ne znači da je 75,7% vlažnih staništa u Srbiji „uništeno“, već da je toliki deo analiziranih staništa u neposrednom dodiru sa intenzivnim ljudskim korišćenjem prostora – ili mu je veoma blizu.
Ovo je do sada najpreciznije mapiranje evropskih vlažnih staništa. Zašto je to važno?
Studiju potpisuje međunarodni tim predvođen istraživačima sa Univerziteta u Kopenhagenu i tamošnjeg Globalnog centra za vlažna staništa. Iako je studija nova, objavljena u julu 2026, mapa pokazuje nešto ranije stanje: model se oslanja na podatke o zemljišnom pokrivaču iz 2018. i satelitske snimke Sentinel-1 i Sentinel-2 iz perioda 2017-2019. godine.
Autori su uz pomoć mašinskog učenja mapirali šest klasa prirodnih i poluprirodnih otvorenih vlažnih staništa: kopnene močvare, tresetišta, slane močvare, solane, plimne ravni i vrištine i srodna otvorena staništa. Gusto pošumljena vlažna područja, kao ni nekadašnja vlažna staništa koja su duboko drenirana i izgubila karakterističnu hidrofilnu vegetaciju nisu uključena u analizu.
Model je treniran na preko 100.000 označenih tačaka i koristio je više od 470.000 Sentinel scena, zajedno sa podacima o klimi, reljefu, zemljištu i biomima. Ukupna tačnost klasifikacije procenjena je na 96,6%.
Jedan od glavnih doprinosa istraživanja jeste upravo rezolucija od deset metara.
Naime, standardni evropski CORINE inventar zemljišnih pokrivača ima minimalnu kartografsku jedinicu od 25 hektara, zbog čega manja vlažna staništa lako mogu da ostanu „utopljena” u okolne kategorije zemljišta. Nova mapa omogućava da se vidi mnogo sitnija struktura pejzaža.
To je važno jer se pokazalo da su evropska vlažna staništa izrazito fragmentisana.
Autori procenjuju da se do trećine njihove ukupne površine nalazi u fragmentima manjim od 25 hektara, a između 7 i 11% u fragmentima manjim i od jednog hektara.
Kod kopnenih močvara, koje su dominantno vlažno stanište u Srbiji, fragmentacija je još izraženija: skoro 20% ukupnih površina vlažnih staništa nalazi se u fragmentima manjim od jednog hektara.
To znači da mali močvarni fragment, vlažna livada ili ostatak nekada većeg plavnog sistema može izostati sa grubljih mapa, iako lokalno može imati važnu ulogu za biodiverzitet i povezivanje većih prirodnih celina.
Visoka rezolucija zato ne donosi samo detaljniju kartu, već može promeniti i našu predstavu o tome koliko je vlažnih staništa zaista preostalo – i gde je obnova najpotrebnija.
Kada se saberu procenjene površine šest klasa koje studija prati, za Srbiju se dobija modelovana procena od približno 76.000 hektara otvorenih prirodnih i poluprirodnih vlažnih staništa. Daleko najveći deo procene, oko 69.000 hektara, pripada kategoriji kopnenih močvara.
Međutim, ove brojeve treba tumačiti oprezno. Nacionalne procene nisu klasičan terenski inventar, i ne treba ih shvatiti kao novi precizan popis svih vlažnih staništa u Srbiji.
To objašnjava i zašto se ovaj broj ne može direktno uporediti sa ranije navođenih 33.000 hektara aktivnih plavnih područja u Srbiji. Broj od 33.000 odnosi se na užu kategoriju aktivnih plavnih površina, dok nova studija iz časopisa Nature obuhvata nekoliko tipova otvorenih vlažnih staništa.
Zašto se Srbija tako loše kotira po ljudskom uticaju?
Kopnene močvare, koje u Srbiji čine ogromnu većinu ukupnih procenjenih vlažnih staništa, na nivou Evrope su najviše izložene ljudskom pritisku. Gotovo polovina evropskih kopnenih močvara svrstana je u najviše poremećenu kategoriju.
Istovremeno, takav rezultat uklapa se u ono što je o Srbiji već poznato: intenzivno korišćenje zemljišta i voda, poljoprivreda, isušivanje, regulacija vodotokova, urbanizacija, industrija i neadekvatno upravljanje tokom decenija menjali su plavne i močvarne sisteme.
Mnogi od njih nalaze se upravo u rečnim dolinama i plavnim ravnima, na prostorima koji su istovremeno veoma privlačni za poljoprivredu, infrastrukturu i naselja.
Rezultat ovog istraživanja, po kojem je 75,7% naših vlažnih staništa pod antropogenim pritiskom, zato ne treba posmatrati samo kao mesto Srbije na evropskoj rang-listi, već kao još jedan pokazatelj dugotrajnog konflikta između prirodne dinamike vode i načina na koji koristimo zemljište.
Borba za očuvanje vlažnih staništa upravo traje
Vlažna staništa imaju mnogo širu ulogu od očuvanja retkih biljaka i životinja. Ona zadržavaju vodu i mogu ublažiti posledice poplava i suša; istovremeno filtriraju vodu, a njihova zemljišta skladište velike količine ugljenika.
Kada se isuše, pregrade ili intenzivno koriste, deo tih funkcija se gubi.
Evropska unija je Uredbom o obnovi prirode postavila obavezujući okvir: mere obnove treba da obuhvate najmanje 20% kopnenih i morskih površina Evropske unije do 2030. godine.
Za obuhvaćene tipove staništa koji nisu u dobrom stanju, predviđeno je sprovođenje mera obnove na najmanje 30% do 2030, 60% do 2040. i 90% do 2050. godine.
Srbija kao zemlja kandidat nije neposredno obavezana istim ciljevima kao članice EU, ali je obnova vlažnih staništa već deo domaćih projekata i približavanja evropskim standardima.
U toku je uspostavljanje Nacionalnog inventara vlažnih staništa; prethodni sveobuhvatni inventar potiče iz 2006. godine. Istovremeno, pored inventara, uz podršku UNDP-a, sprovode se i mere zaštite, revitalizacije i očuvanja vlažnih staništa u Srbiji.
Nedavno istraživanje je upravo zato važno: ono nudi detaljnu početnu tačku, i metod koji se može ponoviti sa novijim satelitskim podacima. Budući cilj zato ne bi trebalo da bude samo da povećamo broj hektara pod formalnom zaštitom, već da možemo da izmerimo: da li se voda zaista vraća u staništa, da li se smanjuju fragmentacija i ljudski pritisak, da li se obnavljaju njihove ekološke funkcije.
O autorki
Milica Arsić je diplomirani inženjer tehnologije u oblasti zaštite životne sredine i autorka tekstova o ekologiji, biologiji i zaštiti prirode. Ima petnaest godina iskustva u istraživačkom i stručnom pisanju, a posebno se bavi temama biodiverziteta, biljaka i uticaja čoveka na ekosisteme
