U Sesalačkoj pećini kod Sokobanje, domaći naučnici otkrili novu vrstu gljive i nazvali je po Betmenu: Upoznajte Gamsia batmanii

Foto: Vladan Dimitrijević

Svake godine širom sveta pronađe se oko 2.500 potpuno novih vrsta gljiva. A jedna od prvih vrsta koje su u ovoj 2026. godini dodate na rastući spisak gljiva dolazi iz Srbije.

U Sesalačkoj pećini kod Sokobanje, naučnici sa Biološkog fakulteta, Univerziteta u Beogradu – predvođeni dr Željkom Savkovićem – otkrili su novu vrstu mikrogljive. Nakon detaljne analize i višemesečnih provera, naučnici su novu vrstu i zvanično opisali, a njihov rad objavljen je 3. januara u međunarodnom naučnom časopisu Microbiology Research.

Nazivu mikrogljive kumovao je popularni superheroj Betmen, nazvana je Gamsia batmanii.

„Ovaj naziv je dobila po tome što je izolovana sa slepog miša”, objašnjava dr Željko Savković, vodeći autor studije i viši naučni saradnik za oblast algologije i mikologije na Biološkom fakultetu. „Ideja da je nazovemo po Betmenu potekla je od kolege dr Miloša Stupara, višeg naučnog saradnika iz iste oblasti. To je istovremeno šaljivo, ali i aludira na ekologiju ove vrste.”

Otkriće je utoliko značajnije jer je Gamsia batmanii – organizam nevidljiv golim okom koji se bitno razlikuje od pečuraka sa kojima se najčešće susrećemo u šumi ili u kuhinji.

„Iako na ćelijskom nivou imaju sličnu građu, razlika je pre svega u veličini”, objašnjava dr Savković. „Gljive koje možemo ubrati rukom nazivaju se makrogljive ili makromicete, dok se mikrogljive, odnosno mikromicete, obično ne mogu videti bez mikroskopa.”

Mada su neupadljivi, ovi minijaturni pripadnici carstva gljiva daleko su brojniji od makrogljiva – kako po broju vrsta, tako i po broju jedinki. A upravo zbog mikroskopskih dimenzija, njihovo otkrivanje i proučavanje predstavlja poseban naučni izazov.

„Samo oko 10% svih gljiva čine pečurke, dok ogromnu većinu predstavljaju mikrogljive”, kaže dr Savković sa Biološkog fakulteta. „Njihov biodiverzitet je i dalje slabo poznat, a mnoge vrste je teško izolovati u laboratoriji jer zahtevaju specifične uslove gajenja. Uprkos izazovima, zbog njihovog značaja za prirodu i društvo, naučnici ulažu velike napore da otkriju što više vrsta mikrogljiva, a doprinos dolazi i sa našeg fakulteta.”

Međutim, ne samo da Gamsia batmanii dolazi iz nedovoljno istraženog sveta mikrogljiva, već i iz nedovoljno istraženih ekosistema – iz pećinske tame. 

„Pećine su žarišta biodiverziteta, ali su ujedno i veoma neistražene zbog velike izolacije od drugih ekosistema.”

Kako je došlo do otkrića nove mikrogljive?

Put od slepog miša do objave novog mikroorganizma u međunarodnom časopisu podrazumevao je nekoliko faza: terenska istraživanja, laboratorijski rad, kompleksne analize DNK, proveru baza sa već imenovanim vrstama…

Prema rečima dr Željka Savkovića, sve je zapravo počelo još 2024. Tada je tim sa Biološkog fakulteta koji se bavi ekologijom životinja – naučna saradnica dr Jelena Burazerović, master biološkinja Marija Jovanović i doktorantkinja Sara Arsenijević – otišao u Sesalačku pećinu u cilju ispitivanja tamošnje populacije slepih miševa.

„Kao tim koji se bavi mikroorganizmima, mi smo došli na ideju da uzmemo briseve sa kože slepih miševa kako bismo videli koji mikroorganizmi žive na njima”, otkriva naš sagovornik. „U laboratoriji smo izolovali prikupljene mikroorganizme, zasejali ih na posebnim mikrobiološkim podlogama i odgajili na temperaturi od 4 °C, imitirajući hladne uslove unutar pećine. Negde u julu 2025, u velikom broju izolovanih mikroorganizama otkrili smo i kolonije ove nove vrste, Gamsia batmanii.”

Ali istraživanje se tu tek zahuktava…

„Čak i pomoću mikroskopa mnogo je teško do detalja utvrditi koja je vrsta u pitanju”, ističe dr Željko Savković, dodajući da se zbog toga moraju vršiti tzv. molekularne analize.

To znači da DNK svakog organizma mora da se izoluje i sekvencira.

„Tek kada dobijemo dovoljno informativne sekvence određenog gena, utvrđuje se da li određena vrsta postoji u bazi podataka. Ako ne postoji nijedan sličan podatak o tom genu u bazi podataka, onda verovatno govorimo o novoj vrsti. Naravno, ta vrsta većinom mora da bude različita od drugih vrsta i pod mikroskopom, ali to kod mikroorganizama nije uvek slučaj.”

Sve ove testove mikrogljiva Gamsia batmanii prošla je uspešno, sugerišući da je u laboratoriji Biološkog fakulteta došlo do revolucionarnog trenutka: otkrivena je vrsta koja je nauci do tada bila nepoznanica, a pronalazak su pratile pomešane emocije.

„Bio sam ushićen”, priseća se naš sagovornik, „ali pošto nikada ranije nisam imao priliku da opišem novu vrstu za nauku, ujedno sam osećao i određenu dozu treme da li ćemo moje kolege i ja uspeti to da opišemo i objavimo.”

U međuvremenu, trema je potisnuta i mikrogljiva, nazvana po Betmenu, naučno opisana.

Nova gljiva verovatno nije patogen

U pećinskim staništima, gljive mogu da imaju različite uloge: mogu da budu razlagači i da doprinose kruženju materije, da budu hrana drugim vrstama, da žive u simbiozi sa nekim organizmima ili pak da budu patogeni različitih životinja.

A šta je od toga Gamsia batmanii?

Kako navodi dr Željko Savković, za sada se ne zna koja je ekološka funkcija ove mikrogljive jer su za to su potrebne opsežnije studije.

„Ipak, s obzirom na to da može da raste na niskim temperaturama, oko 4 °C, ali ne može da raste na 37 °C što je telesna temperatura slepog miša, pretpostavljamo da nije u pitanju patogen. Ili je posredi prelazna vrsta, tzv. tranzijent, ili je u nekom simbiotičkom odnosu sa slepim mišem, ili se sasvim slučajno tu zatekla… To trenutno ne možemo sa sigurnošću da tvrdimo.”

Pre oko 300 godina, švedski prirodnjak Karl Line postavio je sebi ambiciozan cilj: da identifikuje i imenuje svaki živi organizam na Zemlji. Taj „popis stanovništva” živog sveta nikada nije završen, ali ga vekovima kasnije nastavljaju nove generacije istraživača, često na mestima na kojima se život najmanje očekuje.

Jedan od poslednjih unosa dolazi upravo iz Srbije, iz tame pećinskog sveta. Zove se Gamsia batmanii i pripada carstvu gljiva – carstvu koje je, uprkos svojoj sveprisutnosti i značaju, među najmanje istraženima i shvaćenima.

Do danas je opisano oko 150.000 vrsta gljiva, dok se procene njihove stvarne brojnosti kreću od dva do više od pet miliona. Drugim rečima, nauci je poznato svega 3-8% svih vrsta gljiva na planeti.

U tom kontekstu, svako novo otkriće – pa i ono koje dolazi iz hladne pećine i sa kože slepog miša – predstavlja mali, ali važan korak ka razumevanju skrivenog sveta koji nas okružuje.